• امروز : پنج شنبه - ۱۸ آذر - ۱۴۰۰
  • برابر با : 5 - جماد أول - 1443
  • برابر با : Thursday - 9 December - 2021
0
ابوالفضل اقبالی؛

پسااسلامیسم و لغزش‌های مفهومی

  • کد خبر : 1376
  • 16 آبان 1399 - 15:57
پسااسلامیسم و لغزش‌های مفهومی

ابوالفضل اقبالی دانشجوی دکتری دانش اجتماعی مسلمین دانشگاه تهران |   🖊 از مقدمه صرفا به این نکته اکتفا می‌کنم که پرداختن به کتابی چون پسااسلامیسم و نقد آن به معنای اهمیت این کتاب در جامعه علمی نیست بلکه اذعان به موثر بودن تلاش‌های میلاد دخانچی در طرح و بسط ایده‌ای است که به یکی […]

ابوالفضل اقبالی
دانشجوی دکتری دانش اجتماعی مسلمین دانشگاه تهران |

 

🖊 از مقدمه صرفا به این نکته اکتفا می‌کنم که پرداختن به کتابی چون پسااسلامیسم و نقد آن به معنای اهمیت این کتاب در جامعه علمی نیست بلکه اذعان به موثر بودن تلاش‌های میلاد دخانچی در طرح و بسط ایده‌ای است که به یکی از پربسامدترین موضوعاتِ گفتگوهای نخبگانی در فضای مجازی تبدیل شده است. این سلسله یادداشت بیشتر از آنکه درصدد طرح نقدهای کلی به ایده پسااسلامیسم باشد، درپی بازخوانی انتقادی جزءبه‌جزء این اثر با ارجاع به خود متن است. لذا احتمالا فقط برای کسانی که کتاب را خوانده‌اند قابل درک و مفید خواهد بود.

❇️ فصل اول کتاب “متافیزیک تکنیک/ تبیین دو امر متضاد و مکمل” نام دارد که “به توضیح لنز محقق برای نگاشتن” این کتاب اختصاص یافته تا مخاطبان کتاب “برای درک بهتر نگاه نویسنده و بینش مسلط بر این تحقیق” به آن رجوع کنند. از آنجا که رویکرد فلسفی نویسنده تحت تاثیر دیالکتیک هگلی قرار دارد، فصل با مبحث “ثنویت تضادها” آغاز می‌شود و با طرح دوگانه‌هایی نظیر ساختار و عاملیت، ماده و صورت، فرم و محتوا، مرد و زن و… خلق همه پدیده‌های هستی را ناشی از کنار هم قرار گرفتن دوگانه‌های متضاد و مکمل فرض می‌کند(ص۲۵). حال این دوگانه‌ها یا در تضاد با یکدیگر قرار داشته و سنتزی خلق می‌کنند و یا از منظر اسلامی در ترکیب و تزویج با یکدیگر به خلق چیز سومی نائل می‌گردند(ص۳۲). در ادامه نگارنده مفهوم تناکح و زوجیت را به دلیل مزیتی که نسبت به مفهوم تضاد هگلی دارد، به عنوان مبنای تبیین منظر خود انتخاب می‌کند(ص۳۵).

❎ مشکلی که اینجا گریبانگیر مباحث بعدی ایشان است عدم درک یا دقت کافی نسبت به مفاهیم ماده و صورت و طرح آنها به صورت دوگانه‌هایی مجزا از یکدیگر است. نویسنده در کنار دوگانه‌های درستی چون مرد/زن، فرم/محتوا، ساختار/عاملیت و… دوگانه نادرستی تحت عنوان ماده/صورت طرح می کند و آن دو را متناظر با امر مردانه(ماده) و امر زنانه(صورت) قرار می‌دهد که ناشی از عدم دقت ایشان در تعریف صحیح این مفاهیم در ادبیات فلسفی است.

✅ ماده و صورت اساسا دو چیز مجزا از یکدیگر نیستند که در تناکح با یکدیگر به خلق چیز سومی نائل گردند. بلکه صرفا دو وجه از یک چیز تلقی می‌شوند(برای درک بهتر مفهوم ماده و صورت رجوع کنید به کتاب آموزش فلسفه علامه مصباح یزدی). ایشان در ص۳۹ مثالی می‌زنند که آشکارا نادرست است. ایشان می‌نویسند خیمه از دو عنصر عمود(امر مردانه یا همان ماده) و پارچه (امر زنانه یا همان صورت) به وجود آمده است. در حالی‌که طبق تعریف درست از مفهوم ماده و صورت باید گفت در این مثال عمود و پارچه هردو ماده هستند برای صورت خیمه. یعنی خیمه(شمایل خیمه که پارچه در یک حالت مشخصی رو عمود قرار می‌گیرد) صورتی است که عمود و پارچه قابل آن هستند. حال همین ماده(یعنی عمود و پارچه) را می‌توان به صورت دیگری مثل پرچم، بادبان کشتی یا… درآورد. نویسنده همین اشتباه را در مثال سینما و فیلم نیز مرتکب می‌شود. ایشان در یک دوگانه نادرست فرم را ماده و محتوا را صورت فیلم در نظر می‌گیرند در حالی‌که طبق تعریف درست باید گفت که هم فرم و هم محتوا هردو ماده برای صورت فیلم هستند.

❎ اشتباه دیگری که از نویسنده سر می‌زند در صفحه ۳۷ کتاب است. ایشان به استناد هایدگر مدعی می‌شود که فرایند تناکح میان دو امر مردانه (ماده) و امر زنانه (صورت) بدون حضور محرک بیرونی رخ نمی‌دهد و آن محرک بیرونی از نظر هایدگر همان تکنیک/تکنولوژی است. ایشان با ارجاع به متن مقاله “پرسش از تکنولوژی” هایدگر می‌نویسد: «با اتکا به مفهوم تکنیک، هایدگر براین باور است که مساله چگونگی کم و بیش در صورت‌بندی علل اربعه ارسطویی مغفول مانده است. هایدگر صریحا اشاره می‌کند که بحث چیز (ماده و صورت) و چگونگی (تکنیک) در شکل‌گیری یک موجود دخیل است و تکنولوژی در واقع نحوه منکشف کردن صورت و ماده است».

✅ صرف‌نظر از اینکه راقم این سطور هر چقدر جستجو کردم عبارات نقل شده از مقاله پرسش از تکنولوژی را در آن نیافتم، اما چنین خوانشی از هایدگر صرفا نوعی استخدام مفاهیم و نظریات به نفع ایده‌های ذهنی مولف است! زیرا اولا هایدگر در هیچ جایی از مقاله از مفهوم تکنیک استفاده نکرده و مفهوم مورد استفاده وی تکنولوژی است. روشن است که مفهوم تکنیک با تکنولوژی متفاوت است. تکنیک ناظر به فنّ و دانشی است که نزد علت فاعلی(هنرمند یا کارگردان) موجود است و تکنولوژی ناظر به ابزاری است که او برای تبدیل ماده به صورت مورد نظر از آن بهره می‌گیرد. به عنوان مثال در طراحی یک پوستر، آنچه به عنوان تکنیک در نظر گرفته می‌شود، هنر گرافیک است که نزد طراح وجود دارد و آنچه به عنوان تکنولوژی یا ابزار مدنظر است، نرم افزارهای گرافیکی چون فتوشاپ و ایندیزاین و… هستند. ثانیا اساسا بحث هایدگر در سطور مورد ارجاع ناظر به خلاءهای موجود در علل اربعه ارسطویی نیست و ایشان هیچ تلاشی نمی‌کند تا نشان دهد که بحث چگونگی تبدیل نقره به جام نقره نزد ارسطو مسکوت مانده است. بلکه هایدگر درصدد تبیین ماهیت تکنولوژی از رهگذر تناظرسازی آن با مفهوم علیت به معنای انکشاف است. تبیین بحث هایدگر در مقاله پرسش از تکنولوژی در حوصله این متن نیست اما هایدگر برای آنکه نشان دهد ماهیت تکنولوژی با خود تکنولوژی به مثابه یک امر تکنیکی معادل نیست، صرفا ارجاعی به مفهوم علیت نزد یونانیان باستان می‌دهد. اما دخانچی به اشتباه اینگونه برداشت می‌کند که مفهوم تکنولوژی نزد هایدگر ناظر به طرح پرسش از چگونگی خلق اشیاء است.

❎ اما شاید مهمترین لغزش مفهومی نزد نویسنده کتاب آنجاست که درباره اصالت وجود و ماهیت نزد ملاصدرا و فلسفه اسلامی سخن می‌گوید. ایشان در ص۵۷ در این‌باره بحث می‌کند که تکنیک موضوع گم شده در فلسفه اسلامی است و می‌نویسد: «فلسفه صدرایی با اصالتی که برای وجود قائل است، معرفت‌شناسی و روش‌شناسی را ذیل هستی‌شناسی جستجو می‌کند و از این رو به مساله ماهیت و تکنیک آن طور که باید وارد نمی‌شود» ایشان در توضیح این جمله خود در پاورقی صفحه به زبان ساده اینگونه می‌نویسد: «برای ملاصدرا در سه سوال “آیا سیب دارید؟”، “چرا سیب دارید؟” و “چگونه سیب را به دست آوردید؟” سوال اول یعنی هستی سیب است که اصالت دارد و چرایی و چگونگی همواره ذیل سوال وجود معنی پیدا می‌کند».

✅ برای یک دانشجوی ترم اول کارشناسی فلسفه هم روشن است که نویسنده کتاب دعوای اصالت وجود و ماهیت نزد فلاسفه را درست درک نکرده است. به عبارت دیگر جناب دخانچی معنای درست مفاهیم اصالت، وجود و ماهیت را درک نکرده است و به اشتباه مفهوم اصالت را به اهمیت و اولویت داشتن، وجود را به هستی‌شناسی مصطلح در فلسفه و ماهیت را به چگونگی و چرایی و تکنیک تعبیر کرده و به تبع آن طرفداران اصالت وجود را متهم به اهمیت ندادن به معرفت‌شناسی و روش‌شناسی کرده است! در حالی که نزد فلاسفه مفهوم اصالت در برابر مفهوم اعتباریت طرح شده و به معنای عینیت و خارجیت و تحقق داشتن است(رجوع کنید به اصول فلسفه و روش رئالیسم ص۲۷۸ و درآمدی بر نظام حکمت صدرایی ج۳، ص۲۵۷) و مفهوم اعتباریت به معنای عدم عینیت و خارجیت و محصول ذهن بودن است(همان، ص۳۷۸). یعنی در دعوای اصالت وجود و ماهیت، محل نزاع این نیست که فلسفه اسلامی به وجود اهمیت می‌دهد و مثلا فلسفه‌های غربی به ماهیت و چگونگی اهمیت می‌دهند. خیر. بلکه محل اختلاف اینجاست که وقتی می‌گوییم «میلاد هست» دو تصور داریم. چیستی میلاد(میلاد چیست؟) و هستی میلاد(میلاد هست). حال سوال اینجاست که آنچه جهان خارج را پر کرده است، چیستی میلاد است یا هستی میلاد؟ همین! حالا اینکه طرفداران اصالت وجود به این پرسش پاسخ درست‌تری می‌دهند یا طرفداران اصالت ماهیت کاری نداریم. اما روشن است که معنای این مفاهیم و محل دقیق نزاع این دو طیف توسط نویسنده کتاب به خوبی درک نشده است.

❇️ در نگاه اول شاید اینگونه به نظر برسد که این اشکالات چندان دارای اهمیت نبوده و نوعی ملالغتی بحث کردن است! اما در ادامه نشان خواهم داد که نویسنده چگونه از لغزش‌های مفهومی خود ضربه خورده است.

 

ادامه دارد…

لینک کوتاه : http://resanedanesh.ir/?p=1376

برچسب ها

ثبت دیدگاه

مجموع دیدگاهها : 1در انتظار بررسی : 1انتشار یافته : ۰
قوانین ارسال دیدگاه
  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط تیم مدیریت در وب منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.

برچسب ها
آیت الله خامنه ای (3) ابن خلدون (2) اقتصاد اسلامی (5) الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت (3) اندیشه اجتماعی متفکران مسلمان (34) انقلاب اسلامی (2) تقی آزاد ارمکی (2) حسین کچویان (5) حمید پارسانیا (8) حوزه های دانش اجتماعی (3) حکمرانی اجتماعی (9) دانش اجتماعی مسلمین (69) دانشوران جدید (4) دانشوران کلاسیک (4) دانشگاه تهران (3) رضا غلامی (4) روش شناسی (7) روش شناسی دانش اجتماعی مسلمین (6) زیست بوم فرهنگ و دانش اجتماعی (3) سهیلا صادقی فسایی (3) سپهبد شهید قاسم سلیمانی (5) سیاستگذاری (4) سید سعید زاهد زاهدانی (3) عدالت (4) عدالت اجتماعی (3) عدالت پژوهی (4) عقل سرخ (3) علوم اجتماعی (3) علوم انسانی اسلامی (4) علوم انسانی بومی (3) غلامرضا جمشیدیها (6) فضای مجازی (3) فلسفه و علوم اجتماعی (6) قیام حضرت سیدالشهدا علیه السلام (5) متفکران مسلمان (4) مسائل و آسیبهای اجتماعی (2) ملت امام حسین علیه السلام (9) مهدی حسین زاده یزدی (5) نشست علمی (4) نشست های دانش (4) نظریه پردازی (3) ِزنان، خانواده و دانش اجتماعی (4) پرونده ویژه (9) پیشرفت و تحول اجتماعی (6) کتاب (11)